Maputxe herriak ez ditu etiketak maite: maputxe dira eta kito! Maputxe herriaren historiari buruzko webguneren batean irakurri du esaldi hori Bk, eta bueltaka dabilkio harrezkero buruan. Eta hitz maltzurren inguruan hausnarrean hasi da: etniko<\/em>, indigena<\/em>, indio<\/em>, natibo<\/em>, jatorrizko<\/em>, aborigen<\/em>, autoktono<\/em>, bertako<\/em>…<\/p>\n Maputxeek egindako musika musika\u00a0etnikotzat<\/em>\u00a0salduko digute; ez hala, ordea, frantsesen edo espainolen musika. Mikel Laboaren musika, etnikoa al da? Zergatik?\u00a0Etnia<\/em>, berez, hiztegiaren arabera, \u201ckulturaz eta hizkuntzaz batasun bat osatzen duten gizabanakoen multzoa\u201d da.\u00a0Frantses etnia\u00a0<\/em>esaterik badago, hortaz… Baina zergatik ez da esaten?<\/p>\n Indigena<\/em>, hiztegiaren arabera, \u201ctoki bateko berezko etnia edo herriko kidea\u201d da. Berezko? Noiztik berezko? Maoriak Polinesiatik etorri ziren Zeelanda Berrira, eta 800-900 urte eskas daramate bertan: esan al liteke berezkoak direla Zeelanda Berrian?<\/p>\n Jatorri<\/em>, hiztegiaren arabera, \u201cgizaki edo talde baten arbasoen abiapuntua\u201d da. Noraino egin behar ote da atzera, arbasoen katean, pertsona bat leku batean jatorrizkoa den edo ez erabakitzeko? Antzekoa gertatzen da\u00a0aborigen\u00a0<\/em>hitzarekin:\u00a0\u201cToki bateko jatorrizko etnia edo herriko kidea\u201d, non jatorria<\/em> tartekatzen baita definizioan. Azter dezagun pixka bat munduan nori esaten zaion aborigen<\/em>, eta pentsatu zergatik erabiltzen den terminoa horiekin eta ez beste batzuekin.\u00a0<\/span><\/p>\n Baina gatozen hitzetatik errealitateetara. Amerika osoan XVI. mendetik aurrera bertan bizi zirenekin zer gertatu zen badakigu: leku batzuetan, denak garbitu zituzten; beste leku batzuetan, ordea, ezin izan zuten, asko zirelako, edo hobeto babestu zirelako, edo oihanean eta mendian ezkutatu zirelako. Esklabotza eta zapalkuntza orokortua etorri ziren gero; eta egoera horren ondorengoak indarrean daude oraindik.<\/p>\n Bidaian dabilenak aurkituko du han eta hemen informazioa. Iraun duten herrien kasuan,\u00a0haien artisautza lanak, folklorea, tradizioak, etxeko gauzak eta tresnak, ohiturak, antzinakotasuna nabarmentzen dira; gutxiago haien hizkuntza zail\u00a0<\/em>eta bitxiak<\/em>, egungo egoera, erresistentzia eta borroka pasarteak, independentzia eta bizi nahiak.<\/p>\n Patagonian, baina, sarraskia ia erabatekoa izan zen, eta XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran gertatu zen, bai Argentinaren aldean eta bai Txilerenean. Argentinarrak eta txiletarrak jabetu zirenean Patagoniako lurrak abelazkuntzarako onak zirela, konkistatu egin zituzten, bertan bizi zirenei kenduz; eta lurrok hesitu eta partitu egin zituzten gero. Tehuelche, aonikenk, kaweshkar, yagan, selknam edo ona… herriak bizi ziren hemen.<\/p>\n XVI. mendean Kuban garbitu zituztenen kasuan ez bezala, ordea, Patagoniakoen kasuan argazkiak daude, bideo zatiak, audioak…\u00a0Museoetan daude (burezurrak, adibidez, neurriak eta guzti; baita berez momifikatutako gorpu kuzkurtu bat ere, bitrina batean sartuta), zuri-beltzezko postaletan ageri dira (ez ziren koloretako argazkigintzaren arora heldu); \u201cArbasoak\u201d izeneko parke tematiko etnikoetan (sic<\/em>) daude ikusgai. Bere garaian Europara ere eraman zituzten, kaioletan, Parisen 1898an izan zen Esposizio Unibertsalera, esaterako; asko han edo bidaian hil omen ziren. Eta istorio lazgarriak kontatzen dituzte hemen garai horretan gertatu zenaz.<\/p>\n Aipagarria da Jos\u00e9 Men\u00e9ndez Men\u00e9ndez (1846-1918) asturiar etorkin txiroaren historia. Gizon hori Buenos Airesen barrena heldu zen hona, irakurtzen eta idazten juxtu, eta aritmetika pixka bat baino ez zekiela, Mar\u00eda Behety Chapital guraso euskaldunak zituen uruguaitarrarekin ezkondua. Eta dirua egin zuen erruz, ondare latza osatu zuen, ardi eta behi hazkuntza, eta itsas garraioko negozioen bitartez, batik bat. Alaba Mauricio Braun enpresari ahaltsuarekin ezkondu zitzaion (edo zuen), eta suhiarekin batera Sociedad Explotadora de Tierra del Fuego (SETF) enpresa indartsua eratu zuen.<\/p>\n Inork ez du zalantzan jartzen orain gizon horrek –Patagoniako Errege esaten zioten, eta hala esaten zion bere buruari– nola osatu zuen dirutza hori, nola jabetu zen halako lur sail eta eremuez (SETFren garaian, Suaren Lurraldeko uharte handian bakarrik, 1.359.000 ha edukitzera iritsi zen). Suaren Lurraldean selknam edo ona herria bizi zen; historialariek diotenez, XIX. mendearen azken hamarkadetan 3.000-4.000 inguru ziren. Eta jende guztiak daki lur jabe handiek indio-ehiztariak\u00a0<\/em>baliatzen zituztela, eskuratu nahi zituzten lursailetan enbarazu egiten zietenak paretik kentzeko. Ehiztariak belarria ekarri behar zuen indioa\u00a0<\/em>akabatu\u00a0<\/em>izanaren frogagarri; gero, belarri bakarra eskatuta iruzur aise egiten zutela ikusita, bi belarriak eskatzen zizkieten; eta azkenik burua, indioek<\/i>\u00a0bizirik uztearen truke belarria moztea onartzen zutela susmatuta. Harrapakina<\/em> emakumea bazen, hobeto ordainduko zioten, gainera. Ehiztariek harro asko betetzen zuten\u00a0lan zikin\u00a0<\/em>hori: haietako batzuen izen-deiturak ezagunak dira (Alexander McLennan, Jos\u00e9 D\u00edaz, Kovasich, Alverto Niword, Sam Ishlop, Stewart…), badira bideo sekuentziak non ikusten ahal den nola jarduten zuten, eta abar.<\/p>\n Suaren Lurraldeko selknam edo ona herriarekin gertatutakoa genozidio kasu argi bat da: alde batetik, aipatutako abelazkuntzarako haien lurrak behar zituzten, eta pertsona haiek paretik kentzea zen soluziorik onena; bestetik, urrea aurkitu zuten uharteko hego aldeko ibaietan, eta urre bila etorritakoei ere enbarazu egiten zieten bertakoek. Gizartean eta gobernu mailetan jakina zen zer gertatzen ari zen, baina, dirudienez, aurkako ahotsak altxatu zituzten bakarrak salestarrak izan ziren. Epaile bati agindu zioten Santiagotik iker zezala zer gertatzen ari zen, baina haren jokabideaz ere zalantza handiak daude (Waldo Seguel zuen izena, kalea du Punta Arenas-en). Salestarrek, berriz, lortu zuten misio edo erreserba bat egitea Dawson uhartean (Suaren Lurraldeko artxipelagoan bertan, baina selknam herriaren bizileku zen uharte handitik kanpo), eta han konfinatu zituzten bizirik geratzen zirenak: hantxe hil ziren gehienak, gaitzek eta ezinegonak jota.<\/p>\n Men\u00e9ndez horren ondorengoek ospa egin zuten gero Txiletik, hemen jendeak ez zuelako begi onez ikusten ondare hori osatzeko egindakoak; hala esan dio Bri Puerto Natales-eko Jorge ostatu jabeak behintzat. Orain, besteak beste, Argentinako Santa Cruz bankuaren eta La An\u00f3nima supermerkatu kate handiaren jabe omen dira, eta Macriren egungo gobernuan ere badira haietako batzuk. Baina Txilen ere jabetza handiak omen dituzte oraindik. Eta Punta Arenasen ikusgai dago familiaren jauregia izandakoa, Jos\u00e9 Men\u00e9ndez izeneko kale bat ere badago, bertako Merkataritzako Institutu Nagusiak haren izena darama… Gizonaren itzalak haren itzalek baino pisu handiagoa izaki oraindik!<\/p>\n <\/p>\n <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Somos mapuche, ni ind\u00edgenas ni pueblo originario. Maputxe herriak ez ditu etiketak maite: maputxe dira eta kito! Maputxe herriaren historiari buruzko webguneren batean irakurri du esaldi hori Bk, eta bueltaka dabilkio harrezkero buruan. Eta hitz maltzurren inguruan hausnarrean hasi da: etniko, indigena, indio, natibo, jatorrizko, aborigen, autoktono, bertako… Maputxeek egindako musika musika\u00a0etnikotzat\u00a0salduko digute; ez hala, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"advanced_seo_description":"","jetpack_seo_html_title":"","jetpack_seo_noindex":false,"jetpack_seo_schema_type":"","_jetpack_newsletter_access":"","_jetpack_dont_email_post_to_subs":false,"_jetpack_newsletter_tier_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paywalled_content":false,"_jetpack_feature_clip_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":"","jetpack_post_was_ever_published":false},"categories":[7,3],"tags":[252,253,104,65,82,101,100,102,81,99,85,103],"class_list":["post-3107","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-bidaia","category-orokorra","tag-06-txile","tag-07-patagonia","tag-argentina","tag-bidaia","tag-genozidioa","tag-jose-menendez","tag-maputxe","tag-ona","tag-patagonia","tag-selknam","tag-suaren-lurraldea","tag-txile"],"jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack_featured_media_url":"","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/artzubi.eus\/wp\/blogoetak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3107","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/artzubi.eus\/wp\/blogoetak\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/artzubi.eus\/wp\/blogoetak\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/artzubi.eus\/wp\/blogoetak\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/artzubi.eus\/wp\/blogoetak\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3107"}],"version-history":[{"count":24,"href":"https:\/\/artzubi.eus\/wp\/blogoetak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3107\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7934,"href":"https:\/\/artzubi.eus\/wp\/blogoetak\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3107\/revisions\/7934"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/artzubi.eus\/wp\/blogoetak\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3107"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/artzubi.eus\/wp\/blogoetak\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3107"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/artzubi.eus\/wp\/blogoetak\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3107"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"Men\u00e9ndez-tarren](\"https:\/\/artzubi.eus\/wp\/blogoetak\/wp-content\/uploads\/2016\/12\/OI000001-01-467x700.jpeg\")
![\"Monumentua](\"https:\/\/artzubi.eus\/wp\/blogoetak\/wp-content\/uploads\/2016\/12\/OI000002-02-700x467-700x467.jpeg\")